Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa Vĩnh Phúc

25/01/2022

Vĩnh Phúc là địa phương đang lưu giữ các giá trị văn hóa phi vật thể đặc sắc của văn hóa xứ Đoài. Đến nay, tỉnh đã công bố danh mục 571 di sản văn hóa phi vật thể, trong đó có 7 di sản được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia cùng nhiều lễ hội và các trò diễn dân gian độc đáo. Những năm qua, để bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa, tỉnh đã tiến hành rà soát, triển khai các hoạt động bảo tồn, khai thác và tu bổ, chống xuống cấp các di tích, danh thắng tiêu biểu. Đồng thời, phục dựng các trò diễn truyền thống; truyền dạy, bảo tồn các làn điệu dân ca, dân vũ; kế thừa, phát huy những phong tục tập quán tốt đẹp của cộng đồng làng xã trong các lễ hội dân gian, góp phần nâng cao đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân.

Hát trống quân Đức Bác được phục dựng lại bên bờ sông Lô

Trở lại Đức Bác, huyện Sông Lô vào dịp cuối năm, chúng tôi được tham dự buổi sinh hoạt văn nghệ của Câu lạc bộ hát trống quân Đức Bác. Cụ Nguyễn Văn Phấn, năm nay đã bước sang tuổi 105 đang nhiệt tình chỉ dẫn cho các thành viên câu lạc bộ về âm luật, cách thức biểu diễn. Cụ cho biết: “Hát trống quân là bộ môn nghệ thuật cổ, được các bậc tiền bối truyền dạy bằng hình thức truyền miệng. Giờ đây, để gìn giữ làn điệu trống quân Đức Bác cũng như tạo niềm đam mê cho thế hệ trẻ trong thôn, người cao tuổi chúng tôi lại miệt mài truyền dạy, tổ chức các buổi hướng dẫn, giảng dạy cho những người yêu thích làn điệu này. Ca từ mộc mạc, giản dị và cực kỳ sâu lắng, cuốn hút người nghe nên đã có rất nhiều người theo học, trong đó có cả các cháu nhỏ. Vào những ngày lễ, tết, câu lạc bộ lại tổ chức các buổi biểu diễn hát trống quân tại nhà văn hóa thôn hoặc trên bãi sông của xã, góp phần phục dựng, khơi gợi lại nét văn hóa xưa.”

Từ năm 2010, khi còn khỏe mạnh, minh mẫn, cụ Phấn đã mở lớp dạy làn điệu trống quân cho thế hệ trẻ trong xã. Được cụ truyền cảm hứng, chỉ bảo tận tình, nhiều cháu nhỏ có thể hát, biểu diễn, đánh trống thành thạo. 

Theo tài liệu của UBND huyện Sông Lô, hát trống quân Ðức Bác là một loại hình sinh hoạt văn hóa dân gian vừa hát vừa múa. Trống quân Ðức Bác có tiết tấu, nhịp điệu mang đặc trưng của vùng trung du Bắc Bộ, thường gắn với nhịp phách của trống nên nhịp điệu khá rõ ràng, mạch lạc, giống tiết tấu của trống hội và gắn liền với lễ hội cầu đinh tại đình làng Ðức Bác. Năm 2019, trống quân Ðức Bác đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Theo các bậc cao niên ở đây, điệu hát trống quân có lịch sử rất lâu đời, truyền miệng qua nhiều thế hệ và trở thành nét văn hóa độc đáo của người dân Đức Bác. Vào ngày mùng 1/1 âm lịch hằng năm, trong ngày hội làng, các chàng trai Đức Bác (kép) đầu buộc khăn đỏ, đai lưng đỏ, mặc quần áo trắng sẽ đeo trống ra bến quán đón những cô gái (đào) từ Phù Ninh, Phú Thọ chèo đò sang. Lễ rước đón diễn ra bằng các làn điệu dân ca mà người ta vẫn gọi là hát trống quân Đức Bác. Hai đoàn, chia thành từng tốp, mỗi tốp thường có 3 kép Đức Bác và 3 đào Phù Ninh đứng đối diện nhau, di chuyển theo nhịp khúc hát đưa đẩy, diễn ra suốt từ bến sông cho đến khi lên đến đền Thượng - nơi khởi xướng điệu hát trống quân và vào tới đình làng. Do vậy, người dân nơi đây luôn mong muốn được các cấp chính quyền quan tâm xây dựng lại đình làng Đức Bác theo đúng lối xưa để có không gian biểu diễn, để làn điệu trống quân sớm được phục dựng, lưu truyền.

Bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể này, UBND tỉnh đã ban hành kế hoạch thực hiện truyền dạy trực tiếp hát Trống quân Đức Bác tại các trường học tiểu học, THCS trên địa bàn xã Đức Bác, huyện Sông Lô giai đoạn 2021-2025, để trao truyền tinh hoa văn hóa phi vật thể của địa phương cho thế hệ trẻ, giáo dục truyền thống yêu quê hương đất nước và lòng tự hào dân tộc, đồng thời, bảo tồn, phát huy bền vững giá trị đặc sắc của các làn điệu Trống quân Đức Bác. Theo đó, chương trình sẽ được phổ biến truyền dạy các làn điệu Trống quân dễ nhớ, dễ thuộc, tính chất tươi vui, phù hợp với đặc điểm tâm lý lứa tuổi học sinh tiểu học. Các làn điệu được sáng tạo nghệ thuật, bảo đảm giữ nguyên giá trị cốt lõi, không thực hành truyền dạy sai lệch, biến thể cách điệu hiện đại hóa. Học sinh các trường Tiểu học, THCS xã Đức Bác được truyền dạy thông qua các buổi học ngoại khóa, hoạt động trải nghiệm, trong một số tiết học âm nhạc, lồng ghép vào nội dung giáo dục địa phương Vĩnh Phúc cấp tiểu học và THCS.

Đã thành thông lệ từ bao đời nay, từ ngày mồng 3 đến ngày mồng 5 Tết Nguyên đán hằng năm, người dân ở các tổ dân phố thuộc thị trấn Hương Canh, huyện Bình Xuyên lại tập trung về bãi kéo song của thị trấn để dự lễ khai hội.

Kéo song là trò chơi truyền thống lâu đời của nhân dân thị trấn Hương Canh, được UNESSCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại vào năm 2015. Trò chơi kéo song nhằm biểu dương tinh thần thượng võ của người dân vùng sông nước, từ xưa đã được nhiều làng, xã thuộc huyện Bình Xuyên tổ chức vào các dịp lễ hội đầu xuân nhưng đến nay, chỉ còn thị trấn Hương Canh duy trì được lễ hội này. Nét độc đáo là người kéo song phải kẹp dây vào nách. Một người kẹp nách trái, một người kẹp nách phải, hai tay nắm cùng một khúc dây; lúc kéo, họ đạp thẳng chân vào thành hố, ngả mình ra. Hai người ngồi thành cặp, ngoắc đầu vào nhau, cộng lực để kéo. Động tác được phối hợp nhịp nhàng, nhanh nhạy, chính xác theo cờ hiệu của người chỉ huy. Vì vậy, trò chơi kéo song vừa có tính tập thể, vừa thể hiện tinh thần đoàn kết và biểu dương sức mạnh và mưu trí của người dân trong vùng.

Để gìn giữ nét đẹp truyền thống của lễ hội Kéo Song, thị trấn Hương Canh đã chiêu mộ, tập hợp những thanh niên, trai tráng khỏe mạnh, nhiệt huyết để thành lập 4 câu lạc bộ gồm: Câu lạc bộ Kéo Song Hương Ngọc, Câu lạc bộ Tiên Hường, Câu lạc bộ liên quân Lò Ngói - Chợ Cánh và Câu lạc bộ liên quân Đồng Tiến. Hằng năm, UBND thị trấn tổ chức lễ hội vào dịp đầu năm mới, tạo cơ hội giao lưu giữa các câu lạc bộ và lựa chọn đội mạnh nhất tham gia các cuộc thi cấp huyện, cấp tỉnh.

Nổi bật trong các Câu lạc bộ phải kể đến Câu lạc bộ Kéo Song Hương Ngọc, liên tục trong nhiều năm đều đạt giải Nhất, Nhì. Đây cũng là câu lạc bộ tập hợp được nhiều người dân tham gia với tổng số 60 thành viên từ các tổ dân phố trên địa bàn. Ông Trần Viết Hùng, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Kéo Song Hương Ngọc cho biết: “Lễ hội Kéo Song là món ăn tinh thần không thể thiếu mỗi dịp Tết đến Xuân về của người dân nơi đây. Câu lạc bộ chúng tôi được thành lập từ những người có lòng say mê với trò chơi dân gian truyền thống của quê hương, nhằm góp phần khơi dậy tinh hoa văn hóa do cha ông để lại và giáo dục thanh thiếu niên có niềm đam mê với trò chơi dân gian này. Tuy nhiên, hai năm trở lại đây, do dịch bệnh Covid-19 bùng phát nên mọi hoạt động lễ hội phải tạm dừng, không khí Tết dù bớt phần vui như những năm trước; nhưng trong mỗi người dân cũng như các thành viên câu lạc bộ chúng tôi, trò chơi kéo song vẫn còn giữ nguyên giá trị.”

Để tiếp tục bảo tồn và phát huy giá trị di sản lễ hội Kéo Song, UBND huyện Bình Xuyên đã xây dựng chương trình gắn phát triển lễ hội Kéo Song với phát triển du lịch văn hóa tâm linh trên địa bàn thị trấn Hương Canh kết nối với các điểm du lịch trong và ngoài tỉnh. Đồng thời, đầu tư, tôn tạo sân kéo song; hỗ trợ kinh phí hoạt động cho các Câu lạc bộ Kéo Song nhằm khích lệ tinh thần thành viên tham gia; phối hợp với các cơ quan chuyên môn phục dựng đầy đủ cơ sở dữ liệu về nguồn gốc, lịch sử phát triển của lễ hội, làm cơ sở cho công tác tuyên truyền, giới thiệu và quảng bá lễ hội. 

Kéo Song Hương Canh đã được UNESSCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể vào năm 2015

Vĩnh Phúc là mảnh đất giàu truyền thống lịch sử, văn hóa phong phú và lâu đời. Sự hình thành và phát triển của Vĩnh Phúc gắn liền với lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc, trong đó dấu ấn đậm nét nhất được ghi nhận là các di sản còn được lưu giữ lại như: Khu di chỉ khảo cổ học Đồng Đậu, tháp Bình Sơn, danh thắng Tây Thiên, đình Thổ Tang, nghệ thuật hát trống quân Đức Bác, hát ca trù, hát Soọng cô của người Sán Dìu, tín ngưỡng thờ Quốc Mẫu Tây Thiên, các lễ hội truyền thống xã Đại Đồng, kéo song Hương Canh, đền Ngự Dội; trong đó có 7 di sản được công nhận là di sản phi vật thể quốc gia. Vĩnh Phúc còn có nhiều bảo vật, và Tháp gốm men chùa Trò đã được công nhận là bảo vật Quốc gia năm 2018… Đặc biệt, Vĩnh Phúc còn lưu giữ nguồn tư liệu di sản Hán, Nôm tại các di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia, di tích lịch sử văn hóa, trung tâm lưu trữ, bảo tàng, thư viện.

Tiếp tục bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa, năm 2021, UBND tỉnh đã ban hành 1 Chỉ thị, 7 Kế hoạch phân kỳ thực hiện cho từng giai đoạn 2021-2025 và đến năm 2030; thực hiện khảo sát và lập quy hoạch các di tích quốc gia đặc biệt; hỗ trợ đầu tư, tu bổ hệ thống di tích lịch sử được xếp hạng từ nguồn ngân sách nhà nước theo Nghị quyết 71 của HĐND tỉnh và nguồn xã hội hóa với 39 di tích. Đồng thời, công bố danh mục di tích và lập bản đồ các di tích lịch sử văn hóa, danh lam thắng cảnh tiêu biểu tỉnh; xây dựng phương án bảo quản, chống xuống cấp di tích đã xếp hạng trên địa bàn tỉnh giai đoạn 2021-2025; phê duyệt đề án “Phiên âm, dịch nghĩa, bảo quản và phát huy nguồn tư liệu Hán - Nôm tại Thư viện tỉnh Vĩnh Phúc”. Nhiều giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa phi vật thể cũng được triển khai hiệu quả. Tỉnh đã vinh danh 25 Nghệ nhân nhân dân, Nghệ nhân ưu tú thuộc các loại hình trình diễn dân gian, tập quán xã hội và tín ngưỡng; có cơ chế hỗ trợ cho các cho các nghệ nhân đã được phong tặng Nghệ nhân nhân dân, Nghệ nhân ưu tú lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể trên địa bàn tỉnh.        

Theo bà Hoàng Thị Huyền, Trưởng Phòng Quản lý di sản văn hóa, Sở Văn hóa, Thể thao & Du lịch: “Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa đã góp phần giáo dục thế hệ trẻ về bản sắc văn hóa dân tộc, tính gắn kết cộng đồng của nhân dân các dân tộc tỉnh Vĩnh Phúc trong cộng đồng dân tộc Việt Nam, đáp ứng nhu cầu và nâng cao đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân. Vì vậy, ngành đã đẩy mạnh chỉ đạo, hướng dẫn các địa phương tăng cường công tác quản lý, hướng dẫn bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa, các lễ hội truyền thống; trực tiếp kiểm tra công tác tổ chức lễ hội tại các di tích trên địa bàn tỉnh, đặc biệt trong tình hình dịch bệnh Covid-19 đang diễn biến phức tạp.”

Hồng Yến

 

Các tin đã đưa ngày: